Κείμενα για την Ψυχική Υγεία & την Ύπαρξη > Ο ΓΡΙΦΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

07/02/2018
Ο ΓΡΙΦΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Αν προσπαθήσουμε να ορίσουμε την ψυχική υγεία θα καταλάβουμε ότι δεν είναι κάτι τόσο απλό. Πως ορίζεται η ψυχική υγεία σε ένα θεωρητικό, σε ένα κλινικό ή σε ένα νοητικό επίπεδο; Τι είναι ψυχική υγεία; Μπορούμε να πούμε τι είναι ψυχική ασθένεια, αλλά μπορούμε με την  ίδια ακρίβεια να ορίσουμε την ψυχική υγεία; Μήπως να  την περιγράφαμε σαν μία κατάσταση, όπου δεν υπάρχει ψυχική δυσλειτουργία ή ψυχική  ασθένεια; Πιο συγκεκριμένα, να προσδιορίσουμε την ψυχική υγεία  σε σχέση με το τι δεν είναι ψυχική υγεία;  Πόσο συνετό είναι για ένα τόσο σοβαρό ζήτημα, αφού μιλάμε για  υγεία, να πέφτουμε στην αοριστία και στην ασάφεια; Δεν είναι αόριστο και ασαφές να λέμε ότι κάποιος, επειδή δεν έχει τη μία ή την άλλη διαταραχή  ότι είναι ψυχικά υγιής; 

 Όλα τα ψυχικά φαινόμενα έχουν καταγραφεί και περιγραφεί; Δεν υπάρχουν αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, οι οποίες είναι με μεγάλη ευφυΐα καλυμμένες και που δεν έχουν αναγνωρισθεί επίσημα ως τέτοιες; Οι άνθρωποι που ασκούν ψυχοθεραπεία μέσα από την κλινική παρατήρηση έχουν αντιμετωπίσει τέτοια ψυχικά φαινόμενα, που δεν αναγνωρίζονται ως συμπτώματα σε κάποια διαταραχή. Άλλωστε αν δεν έχουμε ένα σαφές πλαίσιο αναφοράς,  ποιες αρχές ψυχικής υγιεινής μπορούμε να εφαρμόσουμε,  για να μην οδηγηθούμε στην ψυχική ασθένεια; Άραγε  είναι  λογικό να οδηγούμαστε στην ψυχική ή στην ψυχοσωματική  ασθένεια και μετά να καταλαβαίνουμε ότι δεν ήμασταν ψυχικά υγιείς;

Από την άλλη πάλι πλευρά δεν είναι ικανοποιητικό να λέμε ότι η καλή λειτουργικότητα του ατόμου είναι η πιο  «αξιόπιστη» κατάσταση, που τελικά μας δίνει με ακρίβεια την περιγραφή της ψυχικής υγείας. Είναι σαν να λέμε ότι όποιος λειτουργεί καλά είναι και ψυχικά υγιής. Οι ψυχοσωματικές νόσοι, ωστόσο, καρκίνος και αυτοάνοσα νοσήματα και όχι μόνο, που όλο και αυξάνονται, συχνά παρατηρούμε ότι πλήττουν ανθρώπους με αρκετά καλή λειτουργικότητα.  Μπορούμε να δούμε αρκετές έρευνες ή να συμβουλευτούμε τη βιβλιογραφία, προκειμένου να διαπιστώσουμε την ισχύ μιας τέτοιας άποψης, αλλά εδώ δεν ερευνούμε, προσπαθούμε πρώτα να σκεφτούμε και ένας τρόπος είναι η κοινή λογική, για να ανοίξουμε μια συζήτηση κι όχι να παραθέσουμε γνώσεις. Αν κάποιος, ωστόσο, επιθυμεί να εξακριβώσει «του λόγου το αληθές», μπορεί να ανατρέξει στα στατιστικά στοιχεία που δίνει η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας κι ας ξεκινήσει από τον καρκίνο. 

Επιπλέον, η καλή λειτουργικότητα ενός ατόμου, όπως το να είναι ικανοποιημένο από τη ζωή, να δρα με αποτελεσματικότητα στην καθημερινότητα, είτε διαπροσωπικά είτε επαγγελματικά, να έχει ευεξία, να είναι ένα άτομο χρήσιμο και παραγωγικό για την κοινωνία και άλλα τέτοια πολλά, δεν εξασφαλίζουν ότι το άτομο έχει ψυχική υγεία. Στην ψυχαναγκαστική καταναγκαστική διαταραχή της προσωπικότητας για παράδειγμα γνωρίζουμε ότι το άτομο έχει μία πολύ καλή λειτουργικότητα, καθώς έχει  οργανώσει άριστα το πλαίσιό του και τη ζωή του, κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να δρα με το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα και με τις καλύτερες επιδόσεις σε όποιο τομέα κι αν καταπιαστεί. 

Παρόλα αυτά δεν απολαμβάνει τίποτα σε σχέση με τη ζωή στη μία περίπτωση, ενώ σε μία άλλη περίπτωση δεν μπορεί να συνδεθεί πραγματικά με τους ανθρώπους, κάτι που δεν είναι ορατό, επειδή το άτομο μπορεί να κάνει χειρισμούς και να φερθεί με κοινωνική επιδεξιότητα. Το γεγονός όμως, ότι ένα άτομο δεν απολαμβάνει, δεν συνδέεται, αλλά λειτουργεί, μπορεί να αυξήσει το στρες και το «ψυχαναγκαστικό άγχος», καθώς  μόνο πιέζεται, κάτι που σε βάθος χρόνου θα έχει συνέπειες  στην υγεία του. Αυτό το παράδειγμα και άλλα πολλά παραδείγματα, που δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να βάλουμε στη συζήτηση, μπορούν να μας δώσουν να καταλάβουμε ως ένα βαθμό ότι η καλή λειτουργικότητα δεν αποτελεί το πιο ασφαλές κριτήριο, για να ορίσουμε την ψυχική υγεία.  

Εδώ χρειάζεται να σημειώσουμε επίσης την «επικινδυνότητα» που ενέχει το να μιλάμε για καλή λειτουργικότητα, καθώς η καλή λειτουργικότητα είναι δυνατόν να εξομοιωθεί με την «καλή» συμμόρφωση του ατόμου και όχι  με την καλή προσαρμογή του στις απαιτήσεις της ζωής και της ύπαρξης. Η διαφορά είναι ότι ένα συμμορφωμένο άτομο υφίσταται παθητικά, ενώ ένα προσαρμοσμένο διεκδικεί, υπερασπίζεται και όταν χρειαστεί ξέρει να ελιχθεί και να αποδώσει. Βεβαίως είναι μεγάλη συζήτηση ως προς το πως οι ψυχικές καταστάσεις της συμμόρφωσης και της προσαρμογής ορίζονται,  περιγράφονται, πως προσδιορίζονται και πως διαφοροποιούνται, που ασφαλώς τώρα δεν μπορούμε να κάνουμε, όμως όταν έρθει η ώρα θα ασχοληθούμε ειδικά. 

Ας δούμε τώρα πως προσεγγίζει το θέμα της ψυχικής υγείας η επιστήμη και οι  θεωρητικοί διάφορων θεωρητικών προσεγγίσεων. Χρειάζεται να σημειωθεί ότι το θέμα είναι μεγάλο κι εδώ δεν μπορεί να καλυφθεί σε όλο του το εύρος και βάθος, καθώς ο σκοπός είναι να εκφραστούν σκέψεις και προβληματισμοί, που θα κινήσουν τη συζήτηση και όχι ότι είναι δυνατόν  να βγουν  συμπεράσματα. Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ εκφραστής της αναλυτικής ψυχολογίας, ο φιλόσοφος της ψυχανάλυσης μιλά για την προσωπικότητα. Η προσωπικότητα είναι ο σκοπός της ύπαρξης, ο τρόπος είναι η εξατομίκευση. Ο ίδιος στο βιβλίο του «Η ολοκλήρωση της προσωπικότητας», εξηγεί τον όρο εξατομίκευση, όπου λέει σχετικά: «Μ’ αυτόν τον όρο, εννοώ την ψυχολογική διεργασία που μεταβάλλει το ανθρώπινο όν σε «άτομο», δηλαδή σε μια μοναδική, αδιαίρετη μονάδα ή σε ολόκληρο άνθρωπο».

Η Κάρεν Χόρνεϋ μία από τους Ιδρυτές του Συνδέσμου για την Προαγωγή της Ψυχανάλυσης και του Αμερικανικού Ινστιτούτου Ψυχανάλυσης, μιλά για την αυτοπραγμάτωση. Στο βιβλίο της η « Η νεύρωση και η ανάπτυξη του ανθρώπου» λέει: «Η αυτογνωσία δεν είναι αυτοσκοπός, μα ένα μέσο για την απελευθέρωση της αυθόρμητης ανάπτυξης. Οπωσδήποτε, είτε για μας είτε για τους άλλους, το ιδανικό είναι η απελευθέρωση κι η καλλιέργεια των δυνάμεων, που οδηγούν στην αυτοπραγμάτωση». Με λίγα λόγια ο άνθρωπος θα φτάσει στην  αυτοπραγμάτωση, αν η ψυχική του ανάπτυξη δεν εμποδιστεί, αλλά είναι πηγαία και ελεύθερη. Ο σκοπός είναι η ελεύθερη ανάπτυξη και όχι η αυτογνωσία, κάτι που ασφαλώς είναι πολύ  διαφορετικό από αυτό που λέει ο Γιουνγκ, ο οποίος μιλά για εξατομίκευση.   

Η  Μέλανι Κλάιν, η οποία ασχολήθηκε με την ψυχανάλυση σε παιδιά και με έναν πρωτοποριακό τρόπο συνέβαλλε αποφασιστικά στη θεραπεία των παιδιών, στο βιβλίο της «Οι απαρχές της μεταβίβασης» λέει σχετικά: «Μια καλά απαρτιωμένη προσωπικότητα αποτελεί το θεμέλιο της ψυχικής υγείας. Θα αρχίσω απαριθμώντας ορισμένα στοιχεία μιας απαρτιωμένης προσωπικότητας: συναισθηματική ωριμότητα, ισχυρός χαρακτήρας, ικανότητα αντιμετώπισης συγκρουόμενων αισθημάτων, ισορροπία ανάμεσα στην εσωτερική ζωή και στην προσαρμογή στην πραγματικότητα και επιτυχής συναρμογή σε ένα σύνολο διαφορετικών τμημάτων της προσωπικότητας». Η Μέλανι Κλάιν ρίχνει το βάρος της σε αυτό που βοηθάει μια προσωπικότητα να είναι συγκροτημένη. Για τη Μέλανι Κλάιν η συγκρότηση, η απαρτίωση, η σύνθεση δηλαδή είναι αυτό που δίνει τη θεμέλια ουσία της ψυχής, ή πιο τυπικά θα λέγαμε, αυτό που είναι το πιο κεντρικό ζήτημα για την ψυχική υγεία. 

Οι μεγάλοι  διανοητές και υπαρξιστές μέσα από την οξυδέρκεια και το εύρος της σκέψης τους εντρυφούν στα μυστικά της ύπαρξης, για να δώσουν ένα φιλοσοφικό βάθος σε κάθε τι που εξαρσιώνει την ύπαρξη και την προχωράει. Ο Ζαν- Πωλ Σαρτρ θα εστιάσει ιδιαιτέρως στην ελεύθερη επιλογή του ανθρώπου,  «εμείς είμαστε οι επιλογές μας», ενώ ο διανοητής Πάουλ Τίλιχ θα μιλήσει για την ειδική φύση του ανθρώπου, για την οποία χαρακτηριστικά λέει: «Η ειδική φύση του ανθρώπου είναι η δύναμη να δημιουργεί τον εαυτό του». Ο ίδιος προσδιορίζει ιστορικά τον υπαρξισμό: «…μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, οι περισσότεροι ταύτιζαν τον υπαρξισμό με τον Σαρτρ,  τώρα είναι κοινά γνωστό ότι ο υπαρξισμός στην πνευματική ιστορία της Δύσης αρχίζει με τον Πασκάλ το 17ο αιώνα, εγγράφει μια «υπόγεια» ιστορία το 18ο αιώνα, μια επαναστατική ιστορία το 19ο και μια εκπληκτική νίκη τον 20ο αιώνα. Ο υπαρξισμός έγινε το ύφος της εποχής σ’ όλους τους τομείς της ζωής. Ακόμη και οι αναλυτικού τύπου φιλόσοφοι τον τιμούν… (Μαίη, 1980)».  

Η άποψη του Άμπραχαμ Μάσλοου επίσης, έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς επικεντρώνει σε αυτό που έχει μεγάλη αξία ψυχοφιλοσοφική για τον υπαρξιστή, που είναι η αυθεντική ζωή και  το αυθεντικό άτομο: «Σίγουρα φαίνεται όλο και πιο καθαρά πως αυτό που ονομάζουμε «φυσιολογικό» στην ψυχολογία, είναι στην πραγματικότητα μια ψυχοπαθολογία του μέσου όρου, τόσο άχρωμη και πλατιά διαδεδομένη, που αρχικά δεν την παρατηρούμε καν.  Η μελέτη του υπαρξιστή για το αυθεντικό άτομο και την αυθεντική ζωή μας βοηθάει να αποτινάξουμε αυτή τη γενική προσποίηση, τη ζωή της ψευδαίσθησης και του φόβου, μέσα στο σκληρό αλλά καθαρό φως που αποκαλύπτει πόσο άρρωστη είναι, έστω κι αν όλοι τη μοιραζόμαστε (Μαίη, 1980)». Η άποψη του Άμπραχαμ Μάσλοου που μιλά για «ψυχοπαθολογία του μέσου όρου» περιπλέκει κάπως τα πράγματα, αφού το μέτρο του «φυσιολογικού» αμφισβητείται, ωστόσο, για κάθε υπαρξιστή η αμφισβήτηση είναι η τροφή της σκέψης. 

Οι νευροεπιστήμες αξιοποιούν το βιολογικό υπόβαθρο του ανθρώπου, προκειμένου να κατανοήσουν τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά του. Από τις Κυτταρικές-Μοριακές Νευροεπιστήμες, καθώς και τις Κλινικές Νευροεπιστήμες,  μέχρι και τη Βιολογική Ψυχολογία, το βιολογικό υπόβαθρο και συγκεκριμένα η μελέτη του νευρικού συστήματος του ανθρώπου γίνεται το πιο βασικό σημείο αναφοράς της έρευνας και της γνώσης  του κάθε νευροεπιστήμονα.  Η Βιολογική Ψυχολογία, ωστόσο, εμπλέκεται περισσότερο στις αναζητήσεις μας, καθώς είναι ο κλάδος που αφορά την ψυχολογία του ατόμου σε σχέση με τους βιολογικούς μηχανισμούς που περιγράφουν τη συμπεριφορά του (Εργαστήριο Νευροεπιστημών της Συμπεριφοράς, του Πανεπιστημίου Κρήτης).  Οι Βιοψυχολόγοι θα μιλήσουν για Βιολογική προδιάθεση, όμως δεν παραγνωρίζουν τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που επιδρούν στον οργανισμό, όπως για παράδειγμα το ζωντανό αρνητικό βίωμα που συμμετέχει στην εκδήλωση της κατάθλιψης (Kalat, 1998). 

Οι Βιολογικοί Ψυχολόγοι ασφαλώς  πατούν σε πιο στέρεο έδαφος, καθώς το πεδίο δραστηριοποίησής τους γνωστικά και ερευνητικά δεν «υποκύπτει», ούτε επηρεάζεται τόσο από τον «υποκειμενισμό» της ψυχής, κάτι που ασφαλώς δεν ισχύει για την ψυχανάλυση και τον υπαρξισμό, όπου το υποκειμενικό είναι στοιχειώδες ψυχικό υλικό γύρω από το οποίο οι διανοητές και οι κλασσικοί και μη της ψυχανάλυσης εντρυφούν και περιπλέκονται. Αδιαμφισβήτητα ο υποκειμενισμός της ψυχής είναι το βαθύ πηγάδι του ψυχικού σύμπαντος, όπου ο άνθρωπος, αν δεν «τσαλακωθεί» κι αν δεν μείνει ψυχικά γυμνός για να βιώσει το ψυχικό υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένος, δε θα καταφέρει να φτάσει σε ένα επίπεδο αυτογνωσίας πέρα από τα στενά όρια της λογικής και της αντικειμενικής θεώρησης των πραγμάτων. Παρόλα αυτά, αν δεν υπάρξει μία στέρεα  βάση, για να ερμηνευτεί η συμπεριφορά, η αλήθεια που ξέρουμε για τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά του θα είναι μισή, ενώ υπάρχει ο κίνδυνος να «αφανιστούμε» στο χάος των αναζητήσεων της ψυχής και της ύπαρξης. 

Εδώ, λοιπόν, το θέμα μας δεν είναι, γιατί υπάρχουν διαφορετικές θεωρητικές και επιστημονικές προσεγγίσεις, αφού έτσι κι αλλιώς  ο άνθρωπος δε θα μπορούσε να ερμηνευτεί μονοδιάστατα, ως πολύπλοκο και πολύπλευρο ον που είναι, αλλά το θέμα μας είναι, το γιατί να ορίζουμε την ψυχική υγεία μέσα από ένα «ψευδεπίγραφο» πλαίσιο καλής λειτουργικότητας, όταν οι θεωρητικές και επιστημονικές προσεγγίσεις, δίνουν πιο «ολοκληρωμένα συστήματα» ψυχικής υγείας και ισορροπίας για την ερμηνεία του ανθρώπου και της συμπεριφοράς του; Αν ακούσουμε τους μεγάλους θεωρητικούς, τους μεγάλους διανοητές και τους μεγάλους επιστήμονες της συμπεριφοράς του ανθρώπου, θα πούμε ότι αφιέρωσαν και συνεχίζουν να αφιερώνουν τη ζωή τους, το μεράκι τους, τη γνώση και την ευφυΐα τους, στο βωμό της καλής λειτουργικότητας; Αλλά αυτό είναι το θέμα μιας άλλης συζήτησης.      

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Άντλερ, Α. (1971). Ανθρωπογνωσία. Αθήνα: Μπουκουμάνη. 
Γιουνγκ, Κ. Γ. (1998). Η ολοκλήρωση της προσωπικότητας. Θεσσαλονίκη: Σπαγειρία. 
Cole, M. , Cole S. R. (2001). Η ανάπτυξη των παιδιών. Γνωστική και ψυχοκοινωνική ανάπτυξη κατά τη νηπιακή και μέση παιδική ηλικία. Αθήνα: Γιώργος Δαρδάνος.  
Freud, S. , (1998). Μαθήματα ψυχικής ανατομίας. Αθήνα: Ροές. 
Freud, S. , (2003). Το μέλλον μιας αυταπάτης. Αθήνα: PRINTA. 
Freud, S. , (2008). Περατή και μη περατή ανάλυση. Αθήνα: Πλέθρον.  
Guyton, A. C., Hall, J. E. (1998). Ιατρική φυσιολογία, 9η έκδοση (μετάφρ. & επιμέλ. : Ι. Χατζημηνάς). Αθήνα: Επιστημονικές Εκδόσεις Γρηγ. Παρισιάνος.
Hinshelwood, R. D. (2004). Λεξικό της κλαϊνικής σκέψης. Περιστέρι:  Νοόγραμμα Εκδοτική. 
Horney, K. (1978).  Η νεύρωση και η ανάπτυξη του ανθρώπου. Ο αγώνας για την αυτοπραγμάτωση.Λευκωσία:Ταμασός.   
Horney, K. (1981). Η ψυχανάλυση σε καινούργιους  δρόμους. Αθήνα: Ταμασός
Kalat, J. W. (1995/98). Βιολογική Ψυχολογία, 5η έκδοση (μετάφρ. & επιμέλ: Α. Καστελλάκης, Δ. Χρηστίδης & συν. ). Αθήνα: Έλλην.
Kaplan, H.I., Sadock, B.J., Grebb, J.A. (1996). Ψυχιατρική, (Α΄τόμος) 7η έκδοση(μετάφρ. & επιμέλ. : Ο. Γιωτάκος, Κ. Γκοτζαμάνης, Κ. Ζερβός, Δ. Σαραντίδης, Γ. Τριποδιανάκης). Αθήνα: Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας.     
Kaplan, H.I., Sadock, B.J., Grebb, J. A. (2000). Ψυχιατρική, (Β΄ τόμος), 7η έκδοση. Αθήνα: Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας. 
Κάκουρος, Ε. , Μανιαδάκη, Κ. (2002). Ψυχοπαθολογία παιδιών και εφήβων. Αναπτυξιακή προσέγγιση. Αθήνα: Γιώργος Δαρδάνος. Καστελλάκης, Α. (2002). Αγγλοελληνικό γλωσσάρι Βιοψυχολογίας. Αθήνα: Έλλην. 
Klein, M.  (2002). Οι απαρχές της μεταβίβασης. Αθήνα: Μεταίχμιο. 
Λαίνγκ, Ρ. (1975). Ο διχασμένος εαυτός. Αθήνα: Καστανιώτη. 
Μαίη, Ρ. (1980). Υπαρξιακή ψυχολογία. Αθήνα: Επίκουρος.
Μάνος, Ν. (1997). Βασικά Στοιχεία Κλινικής Ψυχιατρικής, Θεσσαλονίκη: UNIVERSTY STUDIO PRESS. 
Μπλαν, Μ. (1995). Οι κληρονόμοι του Δαρβίνου. Αθήνα: Στάχυ. 
Pedinielli, J. L. ,  Gimenez, G. , Bertagne, P. , Pirlot, G. (2008). Κλινικές δομές. Νευρώσεις, ψυχώσεις, διαστροφές (επιμέλ. : Ν. Παπαχριστόπουλος). Πάτρα: Opportuna. 
Ρίζος, Γ. Χ. (1997). Εισαγωγή στην ψυχολογία του ενιαίου ανθρώπου. Αθήνα: Γιώργος Ρίζος. 
Rogers, C. (2003). Ο Carl Rogers και η προσωποκεντρική του θεωρία για την ψυχοθεραπεία και την εκπαίδευση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.    
Vender, A. , Sherman, J. , Luciano, D. (2001). Φυσιολογία του ανθρώπου (Τόμος Ι), 8η  έκδοση (επιμέλ. : Ν. Γελαδάς, Μ. Τσακόπουλος), Αθήνα: Ιατρικές Εκδόσεις Π,Χ. Πασχαλίδη. 
Vender, A. , Sherman, J. , Luciano, D. (2001). Φυσιολογία του ανθρώπου (Τόμος ΙΙ), 8η  έκδοση (επιμέλ. : Ν. Γελαδάς, Μ. Τσακόπουλος), Αθήνα: Ιατρικές Εκδόσεις Π,Χ. Πασχαλίδη. 
Yalom, I. D.  (2004). Το δώρο της ψυχοθεραπείας. Αθήνα:  Άγρα. 
Yalom, I. D.  (2006). Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας (επιμέλ.: Γ. Ζέρβας). Αθήνα: Άγρα. 
Young, J. Z.  (1991). Ο εγκέφαλος  και οι φιλόσοφοι. Αθήνα: Κάτοπτρο.