Κείμενα για την Ψυχική Υγεία & την Ύπαρξη > ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ

18/07/2018
ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ

Η ΓΥΑΛΙΝΗ ΣΥΜΜΟΡΙΑ
ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ ΜΑΣ

Αν θέλουμε να ακτινογραφήσουμε το βάθος της ψυχής, θα χρειαστούμε ένα γενεαλογικό δέντρο, τα στοιχεία του χαρακτήρα, τις αιτίες της συμπεριφοράς, τις γνωστικές και ενδοψυχικές διεργασίες, τη στάση ζωής, τις επιλογές και τις πεποιθήσεις. Αν θέλουμε να το τραβήξουμε, θα ενδοσκοπήσουμε στα συναισθήματα, στις επιθυμίες και στα κίνητρα του ανθρώπου απέναντι στη ζωή και το θάνατο. Όλα τα παραπάνω αντανακλούν ένα ψυχικό υπόβαθρο, αλλά και ένα σύνολο ψυχικών γνωρισμάτων, που περιγράφουν την ύπαρξη ή την ψυχή ή πιο επιστημονικά τον ψυχισμό. Οτιδήποτε περισσότερο ή λιγότερο είναι σεβαστό, καθώς ποτέ κανείς δεν έχει τέτοια «αυθύπαρκτη φαντασία», ώστε να περιγράφει τον ψυχισμό, είτε σε ένα επιστημονικό είτε σε ένα φιλοσοφικό επίπεδο, με απόλυτη ακρίβεια και ολοκληρωμένη γνώση. Πάντα, όταν μιλάμε για την ψυχή, έχει μια σημασία να μπορούμε να κατανοούμε, ότι όσα γνωρίζουμε δε φτάνουν, κι ότι όσα πιο πολλά ξέρουμε, τόσο δεν ξέρουμε.

Τι γίνεται, όμως, όταν ο ψυχισμός αρρωστήσει; Η ψυχή θα πάρει ένα βαθύ «σκοτεινό χρώμα» και μέσα σε αυτό το βαθύ σκοτάδι θα προσπαθήσει να επιβιώσει και να βγει ζωντανή. Έχει ψυχολογική αξία να δούμε μερικώς, χωρίς, ωστόσο, να υποταχθούμε στη μερικότητα, τους λόγους για τους οποίους αρρωσταίνει ο ψυχισμός. Κληρονομικότητα, τρόπος σκέψης, περιβαλλοντικές και ψυχοκοινωνικές συνθήκες, αιφνίδια γεγονότα ζωής, απώλειες αγαπημένων ανθρώπων, που δεν ξεπερνιούνται, ψυχικά τραύματα, συμφορές, ψυχοπιεστικές καταστάσεις. Ασφαλώς υπάρχουν κι άλλοι παράγοντες, που αρρωσταίνουν τον ψυχισμό, τον «μολύνουν» ή τον αποδυναμώνουν, όπως για παράδειγμα είναι ο «ψυχικός παρασιτισμός» και η ψυχική εξάρτηση. Μέσα στο σύνολο όλων αυτών, που αρρωσταίνουν, κι ακόμη τόσων παραγόντων, υπάρχει μια ψυχική κατάσταση από τις πιο επικίνδυνες, τις πιο «ύπουλες», τις πιο βαθιά ριζωμένες στο κέντρο του ψυχικού οικοδομήματος, η οποία ονομάζεται ΑυΤαΠάτΗ. Είναι ιδιαίτερα στερεότυπο και πληκτικό το να ορίσουμε την αυταπάτη, γιατί οι ορισμοί περιορίζουν το εύρος της σκέψης, ωστόσο, ας προσπαθήσουμε να την περιγράψουμε, για να μη μείνουμε, χωρίς ένα κέντρο βάρους. Αυτό που χρειάζεται είναι να σταθεροποιούμε το «χάσιμο» της σκέψης, που εύκολα μπορεί να ξεφύγει στα βάθη του « ωκεανού της ψυχής».

Η αυταπάτη είναι μία εκδήλωση ψευδαίσθησης ή παραίσθησης, αν προσεγγίσουμε την έννοια με ψυχικούς όρους. Αν προσεγγίσουμε την έννοια υπαρξιακά, τότε πως θα περιγράφαμε την αυταπάτη; Η ύπαρξη είναι φύση ή περιβάλλον; Μήπως είναι και τα δύο ή τίποτα από τα δύο; Αν είναι φύση, τότε η αυταπάτη είναι αυτό, που διαψεύδει τη φύση. Αν είναι περιβάλλον, τότε η αυταπάτη είναι αυτό, που διαψεύδει το περιβάλλον κι αν είναι και τα δύο, τότε αυταπάτη είναι αυτό, που διαψεύδει και τα δύο. Αν είναι τίποτα από τα δύο, τότε αυταπάτη είναι αυτό, που διαψεύδει το τίποτα. Με ψυχικούς όρους η αυταπάτη είναι ένα «ψέμα», μια κατάσταση ενάντια στην «αλήθεια». Θα μπορούσε να περιγράψει κάποιος την αυταπάτη σαν μία τάση του εαυτού να ψεύδεται, όχι ως προς τους άλλους, αλλά ως προς τον ίδιο τον εαυτό. Θα περιγράφαμε την αυταπάτη, ως μία απάτη προς τον εαυτό μας. Επιπλέον, Θα μπορούσαμε να πούμε ορμώμενοι από την παραίσθηση και τη σημασία της, ότι αυταπάτη είναι η παραποίηση των δεδομένων της «αντικειμενικής» πραγματικότητας, δηλαδή παραποίηση της «αλήθειας». Παραποίηση της «αλήθειας» θα μπορούσε να σημαίνει, παρερμηνευμένη ή διαστρεβλωμένη πραγματικότητα.

Παρενθετικά η «αλήθεια» της ύπαρξης, σε όποιο επίπεδο, είναι ο μεγάλος πειρασμός για την επιστήμη και τη φιλοσοφία, καθώς όλοι όσοι διέπονται από επιστημονική σκέψη και φιλοσοφικό πνεύμα, την αναζητούν, χωρίς να διαβρώνονται από τους όρους της ζωής, που ασφαλώς περιγράφουν το ωμό πρόσωπο της πραγματικότητας. Σε αυτήν τη συζήτηση, όμως, που έχουμε ανοίξει εδώ, η «αλήθεια» προσδιορίζεται από τους όρους της ψυχικής υγείας. Θα προσπαθήσουμε, λοιπόν, να δούμε «την αλήθεια της ψυχικής υγείας». Πραγματικά το να θελήσει κάποιος να είναι ψυχικά υγιής είναι επανάσταση. Ένας ψυχικά υγιής άνθρωπος για παράδειγμα αγαπάει, έχει αυτεπίγνωση, έχει αντίληψη της πραγματικότητας, μαθαίνει από τα λάθη του, επιμένει στις ατομικές του ελευθερίες, χωρίζει, έρχεται σε ρήξη με παράλογες συμπεριφορές. Ας προσπαθήσουμε να αγαπάμε όποιον θέλουμε, να έχουμε αυτεπίγνωση, να αποκτήσουμε αντίληψη της πραγματικότητας, να μην ξανακάνουμε το ίδιο λάθος, να διαφυλάξουμε τις ατομικές μας ελευθερίες, να χωρίσουμε, όταν έχει σημασία να το κάνουμε, να είμαστε λογικοί, όταν όλοι παραλογίζονται και θα δούμε πόσα εμπόδια, είτε ενδοψυχικά είτε εξωτερικά θα συναντήσουμε. Αν θέλουμε να το πούμε και με όρους ζωής, θα δούμε τι θα πάθουμε.

Οι αυταπάτες δομούνται πάνω στον τρόπο που οργανώνουν οι κοινωνίες τα συστήματά τους πολιτισμικά και πολιτικοοικονομικά, καθώς και στον τρόπο που αναπτύσσονται οι άνθρωποι μέσα στην οικογένεια. Πρόκειται δηλαδή για ένα σύνολο παραγόντων, που σαν μια συμμορία επιδρά «επιθετικά» στο είναι μας και μας παραπλανά με τέτοιο τρόπο, ώστε να πιστεύουμε το οφθαλμοφανές και όχι το ουσιαστικό για τη ζωή μας. Για παράδειγμα στο δρόμο για την αυτογνωσία, ουσιαστικό θα ήταν για την ψυχική υγεία ο άνθρωπος να βρει τον εαυτό του σε σχέση με τα γνήσια χαρακτηριστικά του και όχι σε σχέση με το ορατό, το προφανές, το φαίνεσθαι. Έχει μία σημασία, λοιπόν, να βασανιστεί ανάμεσα σε αυτό που είναι ο εαυτός του και σε αυτό που είναι η ιδέα του, μέχρι να συνειδητοποιήσει, το ποιος είναι. Μπορεί σε μια περίπτωση δηλαδή να νομίζει ότι είναι ένας πολύ καλός άνθρωπος, όμως να αγνοεί το πόσο κυνικά και ψυχρά έχει φερθεί στους ανθρώπους, που επιμένει ότι τους αγαπάει. Σε μία άλλη περίπτωση μπορεί να πιστεύει ότι η ζωή τον αδίκησε, ωστόσο, αγνοεί την ευθυνοφοβία του, που τον παραλύει και τον κάνει άτολμο. Κατά αυτόν τον τρόπο μέσα σε αυτό το σύνολο των παραγόντων, που συμβάλλουν στη διαμόρφωση των αυταπατών, είναι και το ίδιο το άτομο, πως επεξεργάζεται την εσωτερικότητά του, κατά την οποία αντί να εξατομικεύεται και να διαφοροποιείται από τη δοσμένη πραγματικότητα, που ίσως και να τον αποπροσανατολίζει από την «αλήθεια» του εαυτού του, συμμορφώνεται στο πολιτισμικά και κοινωνικά προφανές και στο καθεστώς του «αυτονόητου». Θα κάνουμε και το αυτονόητο, για να συνεννοούμαστε, αλλά για την ύπαρξη έχει σημασία και να μη θυματοποιείται αυτός που υπομένει και το αυτονόητο.

Προχωρώντας το θέμα μας θα αναρωτηθούμε, τι κάνουν οι αυταπάτες στην ψυχική υγεία; Ας μιλήσουμε απλά με ένα παράδειγμα. Ας υποθέσουμε ότι βρισκόμαστε σε έναν δρόμο. Αν αυτός ο δρόμος έχει εμπόδια, πως θα μπορέσουμε να τον περπατήσουμε; Αν έχει νάρκες, αν διακόπτεται από βαθιές χαράδρες, αν τον κλείνουνε βράχια, αν έχει αρπάξει φωτιά το δάσος απ’ όπου περνάει; Χρειάζεται να ξέρουμε την αλήθεια, ότι ο δρόμος έχει νάρκες, για να δούμε τι θα κάνουμε, ότι έχει βαθιές χαράδρες, για να ξέρουμε, πως θα τις προσπεράσουμε, ότι έχει βράχια για να ξέρουμε πως θα τα σηκώσουμε. Μπορούμε να πάμε από άλλο δρόμο, αλλά αν δεν υπάρχει, τι θα κάνουμε θα μείνουμε ακινητοποιημένοι γεμάτοι απόγνωση; Ακόμη κι από άλλο δρόμο να πάμε χρειάζεται να βλέπουμε καθαρά, για να τον περπατήσουμε με ασφάλεια. Στην αντικειμενική πραγματικότητα της ζωής οι δρόμοι δεν παρουσιάζουν τέτοια εμπόδια, αλλά στην πραγματικότητα της προσωπικής ανάπτυξης ο εσωτερικός δρόμος προς την αυτογνωσία, προϋπόθεση της ψυχικής υγείας, παρουσιάζει ανυπέρβλητα εμπόδια, που θα ξεπεραστούν ή θα ελεγχτούν με τον προσωπικό μόχθο και την εσωτερική διαπάλη, που οδηγεί στην αυτεπίγνωση. Αν η ψυχή είναι ένας εσωτερικός δρόμος, που έχει σημασία για την ψυχική υγεία να τον περπατήσουμε, ξέρουμε ότι χρειαζόμαστε τα μάτια μας, για να βλέπουμε καθαρά, για το πώς και για το που πάμε. Αν δε βλέπουμε καθαρά, θα πατήσουμε τις νάρκες, θα πέσουμε στις χαράδρες, θα πληγωθούμε στα βράχια, θα καούμε στη φωτιά. Αν βλέπουμε, όμως, καθαρά θα προφυλαχτούμε από τον κίνδυνο και θα κάνουμε κάτι για να τον αντιμετωπίσουμε. Ασφαλώς δε φτάνει μόνο να βλέπουμε καθαρά, αλλά να έχουμε και τη γνώση ότι αυτός ο δρόμος έχει νάρκες, χωρίς να παραβλέπουμε το τυχαίο, το οποίο δε μπορεί να προβλεφθεί πάντα από τη γνώση. Ας σημειωθεί εδώ ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο η ασφάλεια, αλλά η προσωπική πορεία προς την προσωπική ανάπτυξη, που είναι η στοιχειωδέστερη προϋπόθεση της ψυχικής υγείας.

Αν δούμε τις αυταπάτες όχι μέσα από τη σύνδεση με τον εαυτό και με σκοπό την προσωπική του ανάπτυξη, αλλά μέσα από τη σύνδεση με τους άλλους, τότε τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο περίπλοκα. Εκεί ο άνθρωπος μοίρα του είναι να παλέψει ανάμεσα στο πρέπει και σε αυτό που αισθάνεται. Πρέπει, αλλά δεν το αισθάνομαι, το αισθάνομαι, αλλά δεν πρέπει. Καμιά φορά, ωστόσο, η διάκριση δεν είναι τόσο ξεκάθαρη και μπλέκουμε το πρέπει με τα πραγματικά μας συναισθήματα. Για την ψυχική υγεία είναι πολύ πιο ξεκάθαρα τα πράγματα, καθώς είναι κάτι άλλο το ένα και κάτι άλλο το άλλο, κι αν δε διασαφηνίσουμε, τότε τι αυτογνωσία έχουμε; Σε αυτό συνίσταται η αυτογνωσία, ότι δε μπλέκουμε το κριθάρι με το σιτάρι και μέσα από τη σαφήνεια και την εναρμόνιση των αντιθέτων ίσως βρούμε τον εαυτό μας και το πώς αισθανόμαστε πραγματικά για τους άλλους. Ειδάλλως μπορεί να βιώσουμε τη «διαστροφή» των εννοιών και ερμηνειών και να λέμε το μίσος αγάπη και την ανάγκη σεβασμό. Μέσα σε αυτές τις «διεστραμμένες» προσωπικές διασυνδέσεις κατά την αλληλεπίδρασή μας με τους άλλους, πώς να μη διαταραχτεί το συναίσθημά μας; Ενώ «μισιόμαστε» θα λέμε ότι αγαπιόμαστε, κι ενώ «εκμεταλλευόμαστε» ο ένας τον άλλον θα λέμε ότι έχουμε αλληλοσεβασμό; Ίσως θα ήταν χρήσιμο για όλους μας να μην ξεχνάμε στη διαταραχή συναισθήματος, πόσες ψυχικές δυσλειτουργίες και ψυχικές ασθένειες συμπεριλαμβάνονται.

Οι άνθρωποι, που είναι ψυχικά υγιείς ή πιο συνετό θα ήταν να λέγαμε το κατά δύναμη και στο μέτρο του δυνατού ψυχικά υγιείς, δε χρειάζονται να ζουν με αυταπάτες, δηλαδή με παραμύθια, για να υπάρχουν, καθώς βλέπουν την «αλήθεια» και μαθαίνουν να την αντέχουν. Έτσι στήνουν τη ζωή τους όχι στο «ψέμα», αλλά σε αυτό, που πραγματικά είναι και σε αυτό, που μπορούν να φτάσουν. Το ψέμα είναι δύσκολο να συντηρηθεί, με όρους ψυχικής υγείας θα σπάσει και θα θρυμματιστεί, γιατί αν δε γίνει αυτό σύμφωνα με τους νόμους των ψυχικών ισορροπιών, που κέντρο τους έχουν την αυτεπίγνωση και την αυτοσυνειδησία, ο άνθρωπος θα βρεθεί σε μια άλλη διάσταση συνείδησης, όπου η ψυχική αλλά και ψυχοσωματική ασθένεια θα επιβληθεί. Οι αυταπάτες είναι μία γυάλινη συμμορία αυτού του κόσμου, που αργά ή γρήγορα θα ραγίσουν θα σπάσουν και θα θρυμματιστούν.

ΣΑΝ ΝΑΥΑΓΟΣ

Στίχοι: Οδυσσέας Ιωάννου
Μουσική: Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Ερμηνεύουν: Δημήτρης Μητροπάνος
Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Δημοσιεύτηκε: 27 Μαρτίου 2010

 

Δημοσιεύτηκε: 24 Ιανουαρίου 2017